Je hebt een ontwerp klaar en wilt laten zien hoe het in de straat komt te staan. Of je moet een bezonningsstudie doen en hebt de buurpanden nodig. Of je wilt gewoon een render maken die klopt met de werkelijkheid.
En dan begint het gedoe. Gebouwen natrekken van een luchtfoto. Hoogtes schatten. Het maaiveld dat toch net niet vlak blijkt te zijn. Voor je het weet ben je twee dagen verder met werk dat niets toevoegt aan je ontwerp.
Dat hoeft niet meer. Alle gegevens die je nodig hebt om een 3D omgevingsmodel te maken staan al klaar bij de Nederlandse overheid, gratis en openbaar. Je hoeft ze alleen nog te combineren.
Welke open data ligt er eigenlijk klaar?
Nederland is een van de best in kaart gebrachte landen ter wereld. Vier landelijke bestanden vormen samen de basis van vrijwel elk omgevingsmodel, en ze zijn allemaal via PDOK te benaderen.
BAG is de Basisregistratie Adressen en Gebouwen. Hierin staat elk pand in Nederland als plattegrond, met bouwjaar en gebruiksdoel. Wat er niet in staat is de hoogte.
3DBAG vult dat gat. Onderzoekers van de TU Delft combineren de BAG-plattegronden met laserhoogtemetingen en maken daar 3D-gebouwen van, inclusief dakvorm. Je vindt het op 3DBAG.
AHN, het Actueel Hoogtebestand Nederland, is het maaiveld. Vanuit een vliegtuig is heel Nederland met een laser opgemeten, tot enkele centimeters nauwkeurig. Dit levert je terrein.
BGT, de Basisregistratie Grootschalige Topografie, bevat de rest: rijbanen, voetpaden, fietspaden, parkeervakken, groen, water, bomen, lichtmasten en straatmeubilair. Op decimeterniveau ingemeten.
Daar komen de kadastrale perceelsgrenzen nog bij, en je hebt alles voor een compleet contextmodel.
De vier lagen van een omgevingsmodel
Een bruikbaar model bestaat uit vier lagen die op elkaar aansluiten.
1. Terrein. Het maaiveld uit AHN, omgezet naar een driehoeksnetwerk. Dit is de basis waar alles op rust. Vergeet deze laag en je gebouwen zweven of zakken weg, zeker in een hellend gebied.
2. Gebouwen. De 3D-panden uit 3DBAG, netjes op het terrein gezet. Let op de aansluiting: de hoogtes in 3DBAG zijn absolute hoogtes ten opzichte van NAP, niet ten opzichte van het maaiveld. Als je die twee door elkaar haalt, staan de panden meters te hoog of te laag.
3. Ondergrond. Wegen, paden, groen en water uit de BGT, als vlakken geprojecteerd op het terrein. Dit is wat je model herkenbaar maakt. Zonder deze laag kijk je naar dozen in een leegte.
4. Objecten. Bomen, palen, borden, schermen. Vaak vergeten, maar het verschil tussen "een model" en "deze straat".
Waar het in de praktijk misgaat
Zelf bouwen kan prima, maar er zitten een paar valkuilen in waar bijna iedereen een keer intrapt.
Coördinatenstelsels. De Nederlandse data staat in Rijksdriehoek (EPSG:28992). Webkaarten werken in WGS84, en 3D-software werkt vaak het liefst rond het nulpunt. Reken je verkeerd om, dan ligt je model in de Noordzee of staat het scheef.
Grote getallen in 3D-software. RD-coördinaten zijn zescijferige waarden. Blender, Unity en Unreal rekenen intern met beperkte precisie en gaan bij zulke getallen zichtbaar trillen. De oplossing is het model verschuiven naar de oorsprong en die verschuiving apart bewaren, zodat je de echte wereldpositie kunt terughalen.
Daken met holle vormen. Een simpele driehoeksverdeling gaat mis bij L-vormige of hoekige dakvlakken. Je krijgt spookvlakken die dwars door het pand steken. Hier heb je een fatsoenlijk triangulatie-algoritme voor nodig.
Water in het hoogtemodel. Laserpulsen kaatsen slecht terug op water. Interpoleer je daar zomaar doorheen, dan krijg je een golf in je terrein die er in werkelijkheid niet is.
Datavolume. Een straal van 500 meter in een stedelijk gebied levert al snel duizenden panden en tienduizenden BGT-vlakken op. Zonder vereenvoudiging loopt je software vast.
Geen van deze problemen is onoplosbaar. Maar samen kosten ze je meer tijd dan het model zelf.
Van model naar je eigen software
Waar je het model in gebruikt bepaalt welk formaat je nodig hebt.
DXF voor AutoCAD en BricsCAD. Werk hierbij met een vaste laagstructuur. De NLCS-indeling is in Nederland de standaard voor infra en civiele techniek, dus als je model daarop aansluit hoef je bij de ontvanger niets meer te sorteren.
IFC voor Revit en Archicad. De omgeving komt dan binnen als bouwkundig model, waar je je eigen ontwerp tussen plaatst. Handig omdat de panden objecten blijven en geen losse vlakken worden.
GLB voor Blender, Unity, Unreal en webviewers. Dit is glTF 2.0, het lichtste en snelste formaat voor realtime toepassingen.
DAE voor SketchUp en oudere pakketten. Dezelfde geometrie, breder ondersteund.
Of je slaat de bouwfase over
Precies dit proces hebben we in het Omgevingsmodel vastgelegd. Je voert een adres in, kiest een straal, en de tool haalt alle vier de lagen op, zet ze op de juiste hoogte, lost de coördinaten- en triangulatieproblemen op en toont het resultaat direct in 3D in je browser.
Bekijken is gratis. Je zet lagen aan en uit, verandert het detailniveau van de gebouwen en draait eromheen. Pas als het model klopt, download je het. De prijs hangt alleen af van de straal: €49 tot 250 meter, €79 tot 500 meter, €99 tot 1.000 meter en €179 tot 2.000 meter, exclusief btw. Alle bestandsformaten en lagen zitten er bij elke straal in.
Bekijk je eigen omgeving in 3D
Wat je er verder mee kunt
Zodra de omgeving eenmaal geladen is, wordt hij ook rekenmateriaal. In de Scan Workspace blijft hetzelfde gebied staan terwijl je van tool wisselt. Je gebruikt hem voor een bezonningsstudie met echte schaduwen van de buurpanden, of voor een geluidsberekening waarbij de gebouwen als afscherming meedoen.
Dat is meteen het verschil met een plaatje: een omgevingsmodel is geen decor, maar invoer.
Veelgestelde vragen
Mag ik open overheidsdata commercieel gebruiken?
Ja. BAG, AHN en BGT zijn open data en vrij te gebruiken, ook zakelijk. Vermeld wel de bron. 3DBAG is afgeleid van deze bestanden en kent zijn eigen, ruime licentie.
Hoe actueel is de data?
De registraties worden doorlopend bijgehouden, maar niet realtime. Een net opgeleverd gebouw kan nog ontbreken, en een gesloopt pand kan er nog in staan. Controleer bij twijfel de kritieke panden even op de luchtfoto.
Kan ik hier maten uit halen?
Beperkt. Het zijn afgeleide modellen, geen inmeting. Voor context, massastudies, visualisaties en indicatieve berekeningen is het prima. Heb je exacte gevelmaten nodig, laat dan inmeten.
Werkt dit ook buiten Nederland?
Deels. België, Duitsland, Frankrijk en Spanje hebben gebouwen- en hoogtebestanden, maar de dekking en het detail verschillen per land. Nederland is en blijft het rijkst gedocumenteerd.
Welke straal heb ik nodig?
Voor een gevelbeeld of een simpele context is 150 tot 250 meter genoeg. Voor bezonning en schaduw wil je 250 tot 500 meter, omdat hogere panden verderop nog invloed hebben. Voor geluid en wegverkeer zit je al snel op 500 tot 1.000 meter.
Het Omgevingsmodel is een tool van dB Brothers, akoestisch adviesbureau in Hedel. Het model is gebaseerd op landelijke open databestanden en is een vereenvoudigde weergave van de werkelijkheid. Bedoeld als context- en werkmodel, niet als inmeting.